የኒውክሌየስ መረጋጋት እና ሬዲዮአክቲቭ መበስበስ

ቅድመ ዕውቀቶች

• ንዑስ-አቶማዊ ቅንጣቶች እና የአቶም አካላት

ሴግሬ ሰንጠረዥ(Segre Chart) ወይም የኑክሊድ ሰንጠረዥ

የምስል ምንጭ

• ደራሲ: የዊኪሚዲያ ተጠቃሚ Sjlegg
• ፈቃድ: CC BY-SA 3.0

• የአቶም ቁጥር $Z$ ከ20 በላይ ለሆኑ ኑክሊዶች መረጋጋት እንዲያገኙ ከፕሮቶኖች ቁጥር የበለጠ ኒውትሮኖች ያስፈልጋሉ
• ኒውትሮኖች በፕሮቶኖች መካከል ያለውን የኤሌክትሪክ መገፋፋት አሸንፈው ኒውክሌየሱን አብረው የሚያስይዙ ሚና ይጫወታሉ

ለምን ሬዲዮአክቲቭ መበስበስ(Radioactive Decay) ይከሰታል?

• የተወሰኑ የኒውትሮን እና ፕሮቶን ውህዶች ብቻ የተረጋጉ ኑክሊዶችን ያቀናሉ
• ከፕሮቶኖች ቁጥር ጋር ሲነጻጸር የኒውትሮኖች ቁጥር በጣም ብዙ ወይም በጣም ጥቂት ከሆነ ያ ኑክሊድ ያልተረጋጋ ስለሆነ ሬዲዮአክቲቭ መበስበስ(radioactive decay) ያደርጋል
• ከመበስበሱ በኋላ የሚፈጠረው ኒውክሌየስ አብዛኛውን ጊዜ በተነሳ ሁኔታ ላይ ስለሚሆን ኃይልን በጋማ ሬይ ወይም በኤክስ-ሬይ መልክ ይለቃል

ቤታ መበስበስ($\beta$-decay)

አዎንታዊ ቤታ መበስበስ($\beta^+$-decay)

\[p \to n+\beta^+ +\nu_e\]

• የኒውትሮን ቁጥር በአንፃራዊነት እጥረት ሲኖረው ይከሰታል
• ፕሮቶን($p$) ወደ ኒውትሮን($n$) ይቀየራል እና ፖዚትሮን($\beta^+$) እና የኤሌክትሮን ኒውትሪኖ($\nu_e$) ይለቀቃሉ
• የአቶም ቁጥር በ1 ይቀንሳል፣ የጅምላ ቁጥር ግን አይለወጥም

ምሳሌ) $^{23}_{12}\mathrm{Mg} \to\;^{23}_{11}\mathrm{Na} + e^+ + \nu_e$

አሉታዊ ቤታ መበስበስ($\beta^-$-decay)

\[n\to p+\beta^- + \overline{\nu}_e\]

• የኒውትሮን ቁጥር በአንፃራዊነት ከመጠን በላይ ሲሆን ይከሰታል
• ኒውትሮን($n$) ወደ ፕሮቶን($p$) ይቀየራል እና ኤሌክትሮን($\beta^-$) እና የኤሌክትሮን ፀረ-ኒውትሪኖ($\overline{\nu}_e$) ይለቀቃሉ
• የአቶም ቁጥር በ1 ይጨምራል፣ የጅምላ ቁጥር ግን አይለወጥም

ምሳሌ) $^3_1\mathrm{H} \to\;^3_2\mathrm{He} + e^- + \overline{\nu}_e$

የሚለቀቁ ኤሌክትሮኖች(ፖዚትሮኖች) የኃይል ስፔክትረም

የምስል ምንጭ

• ደራሲ: የጀርመን ዊኪፔዲያ ተጠቃሚ HPaul
• ፈቃድ: CC BY-SA 4.0

• በቤታ መበስበስ የሚለቀቁ ኤሌክትሮኖች ወይም ፖዚትሮኖች እንደ ላይ ያለ ቀጣይ የኃይል ስፔክትረም ያሳያሉ።
• $\beta^-$ መበስበስ: $\overline{E}\approx 0.3E_{\text{max}}$
• $\beta^+$ መበስበስ: $\overline{E}\approx 0.4E_{\text{max}}$

በቤታ መበስበስ የሚለቀቀው ጠቅላላ ኃይል በኳንታይዝድ መልክ ቢሆንም፣ ኤሌክትሮኑ/ፖዚትሮኑ እና ፀረ-ኒውትሪኖው/ኒውትሪኖው ኃይሉን በማንኛውም መጠን ሊካፈሉት ስለሚችሉ የኤሌክትሮኑን/የፖዚትሮኑን ኃይል ብቻ ስንመለከት ቀጣይ ስፔክትረም ይታያል። በቤታ መበስበስ የሚለቀቁ ኤሌክትሮኖች/ፖዚትሮኖች የኃይል ስፔክትረም ኳንታይዝድ ሳይሆን ቀጣይ መሆኑ ከንድፈ ሐሳብ ትንበያዎች ጋር የማይጣጣም ውጤት ነበር፣ እንዲሁም የኃይል ጥበቃ ሕግን የሚጥስ ይመስል ነበር።
ይህን ውጤት ለማብራራት ቮልፍጋንግ ኤርንስት ፓውሊ(Wolfgang Ernst Pauli) በ11930 ‘ኤሌክትሪክ ዕፅፍ የሌለው፣ ጅምላው እጅግ ትንሽ የሆነ፣ እና እንቅስቃሴውም እጅግ ዝቅተኛ የሆነ ቅንጣት’ መኖሩን ተነብዮ እሱን ‘ኒውትሮን(neutron)’ ብለን እንጠራው ብሎ ጠቁመው ነበር፣ ነገር ግን በ11932 ሰር ጀምስ ቻድዊክ(Sir James Chadwick) አሁን የምናውቀውን ኒውትሮን በመግኘቱ እና በመሰየሙ ስም የመደጋገም ችግር ተፈጠረ። ስለዚህ በቀጣዩ ዓመት 11933 ኤንሪኮ ፈርሚ(Enrico Fermi) የቤታ መበስበስ ንድፈ ሐሳብን ሲያቀርብ የጣሊያንኛውን “ትንሽ” ማለት የሚያመለክት ቅጥያ ‘-ino’ በመጨመር ኒውትሪኖ(neutrino) ብሎ እንደገና ሰየመው፣ እና ዛሬ የምናውቀው ስሙም እንዲሁ ተወሰነ።
ከዚያ በኋላ በ11942 የቻይና የኑክሌር ፊዚክስ ምሁር ዋንግ ጋንቻንግ(王淦昌, Wáng Gànchāng) ኤሌክትሮን መያዝ በመጠቀም የኒውትሪኖ መለየት ዘዴን ለመጀመሪያ ጊዜ ጠቁመ፣ በ11956 ደግሞ ክላይድ ኮዋን(Clyde Cowon)፣ ፍሬድሪክ ራይንስ(Frederick Reines)፣ ፍራንሲስ B. ሃሪሰን(Francis B. Harrison)፣ ሄራልድ W. ክሩስ(Herald W. Kruse) እና ኦስቲን D. መክጋየር(Austin D. McGuire) በኮዋን–ራይንስ የኒውትሪኖ ሙከራ(Cowan–Reines neutrino experiment) ኒውትሪኖን በመለየት ተሳክተው ውጤታቸውን ወደ Science መጽሔት በማቅረብ በእርግጥ እንዳለ አረጋግጠዋል። ፍሬድሪክ ራይንስ በ11995 በዚህ አስተዋጽኦ የኖቤል የፊዚክስ ሽልማት አግኝቷል።
እንዲህ በመሆኑ የቤታ መበስበስ ጥናት ስለ ኒውትሪኖ መኖር ፍንጭ ሰጥቶ በሳይንስ ታሪክ ከፍተኛ ትርጉም አለው።

የመበስበስ ሰንሰለት(Decay Chain)

አንዳንድ ጊዜ በቤታ መበስበስ የሚፈጠረው ልጅ ኑክሊድ(daughter nuclide) ራሱም ያልተረጋጋ ስለሚሆን ተከታታይ ቤታ መበስበሶች ይከሰታሉ። ይህም እንደሚከተለው የመበስበስ ሰንሰለት(decay chain) ያስከትላል።

\[^{20}\mathrm{O} \overset{\beta^-}{\rightarrow}\;^{20}\mathrm{F} \overset{\beta^-}{\rightarrow}\;^{20}\mathrm{Ne}\text{ (stable)}\]

ዋና ዋና የቤታ መበስበሶች

ከብዙ አስፈላጊ የቤታ መበስበሶች መካከል ጥቂቶቹን ከዚህ በታች እናስተዋውቃለን።

ካርቦን-14

• $^{14}\mathrm{N} + n \to {^{14}\mathrm{C}} + p$
• $^{14}\mathrm{C} \to {^{14}\mathrm{N}} + e^{-} + \overline{\nu}_e + 156\ \mathrm{keV}$

ካርቦን-14 በኮስሚክ ሬይ ተጽእኖ በከባቢ አየር የላይኛው ክፍል በተፈጥሮ ይፈጠራል፣ ስለዚህም በአየር ውስጥ ያለው የካርቦን-14 ኮንሰንትሬሽን በትልቅ ልዩነት ሳይደርስበት ተመሳሳይ ደረጃ ይጠበቃል። እፅዋትና እንስሳት በሕይወት እያሉ ከከባቢ አየር ጋር የጋዝ ልውውጥ በመቀጠል በሰውነታቸው ውስጥ ከአየር ውስጥ ካለው ጋር ተመሳሳይ የካርቦን-14 ኮንሰንትሬሽን ይጠብቃሉ፤ ነገር ግን ከሞቱ በኋላ ይህ ልውውጥ ስለማይቀጥል በሬሳው ውስጥ ያለው የካርቦን-14 ኮንሰንትሬሽን ከጊዜ ወደ ጊዜ ይቀንሳል። ይህን የሚጠቀም ዘዴ የሬዲዮካርቦን ዕድሜ መለኪያ ነው።

ፖታስየም-40

• $^{40}\mathrm{K} \to {^{40}\mathrm{Ca}} + e^{-} + \overline{\nu}_e + 1311\ \mathrm{keV}$ (89%)
• $^{40}\mathrm{K} + e^{-} \to {^{40}\mathrm{Ar}} + \nu_e + 1505\ \mathrm{keV}$ (11%)

ፖታስየም-40 ሰውን ጨምሮ በሁሉም እንስሳት ሰውነት ውስጥ ካሉ የተፈጥሮ የሬዲዮአክቲቭ ምንጮች መካከል ከፍተኛ ድርሻ የሚይዝ ሲሆን፣ በዕለት ተዕለት የምንመገባቸው ምግቦች ሁሉ ውስጥ በተፈጥሮ ይገኛል። በተለይ በብራዚል ነት፣ ባቄላ፣ ስፒናች፣ ሙዝ፣ አቮካዶ፣ ቡና፣ የቀበቶ ዓሣ፣ እና ሽንኩርት ውስጥ በብዛት ይገኛል።
ክብደቱ 70kg የሆነ የአዋቂ ሰው ሰውነት ውስጥ ያለው ጠቅላላ ፖታስየም መጠን በዘላቂነት ወደ 140g ያህል ይጠበቃል፣ ከዚህ ውስጥ ፖታስየም-40 ወደ 0.014g ያህል ነው እና ይህም ወደ 4330 Bq ያህል የሬዲዮአክቲቪቲ መጠን አለው።

ትሪቲየም

• $^{14}\mathrm{N} + n \to {^{12}\mathrm{C}} + {^3\mathrm{H}}$
• $^{16}\mathrm{O} + n \to {^{14}\mathrm{C}} + {^3\mathrm{H}}$
• $^{6}\mathrm{Li} + n \to {^{4}\mathrm{He}} + {^{3}\mathrm{H}}$
• $^3\mathrm{H} \to {^3\mathrm{He}} + e^{-} + \overline{\nu}_e + 18.6\ \mathrm{keV}$

ትሪቲየም በፊውዥን ሪያክተሮች ወይም በሃይድሮጅን ቦምብ$\cdot$ኒውትሮን ቦምብ ውስጥ በሚጠቀሙት የD-T ፊውዥን ምላሽ የሚሳተፍ ነዳጅ ነው። በኮስሚክ ሬይ ተጽእኖ በአየር ውስጥ በተፈጥሮ ቢፈጠርም እስከ 12.32 ዓመት ያህል የሆነ አጭር ግማሽ-ሕይወት ስላለው ፈጥኖ ይበሰብሳል እና በተፈጥሮ ውስጥ በእጅግ ዝቅተኛ መጠን ብቻ ይገኛል። በፊውዥን ሪያክተሮች ወይም በኑክሌር መሳሪያዎች ሲጠቀሙበት ይህ ፈጣን የመበስበስ ባህሪ ስላለው ትሪቲየምን በቀጥታ ከመጫን ይልቅ ኒውትሮኖችን በሊቲየም-6 ላይ በማጥቃት ትሪቲየም እንዲፈጠር የሚያደርጉ ዘዴዎችን ይጠቀማሉ። በዚህ ምክንያት የኑክሌር መሳሪያ ደረጃ የሆነ ከፍተኛ ማበልጸጊያ$\cdot$ከፍተኛ ንጽህና ያለው ሊቲየም-6 የኑክሌር ልማት ቁልፍ ንጥረ ነገር እንደሆነ ይቆጠራል፣ ስለዚህም IAEAን ጨምሮ በአለም አቀፍ ማህበረሰብ ዋና የክትትል ዕቃዎች መካከል አንዱ ነው።
እንዲሁም ከላይ ከተጠቀሱት አጠቃቀሞች ውጭም ቢሆን በትንሽ መጠን ግን በተለመደ ሁኔታ የሚጠቀሙበት ንጥረ ነገር ነው፤ ለምሳሌ የK2 ጠመንጃ እና የK1 ንኡስ ማሽን ጠመንጃ የሌሊት አይነጻጽር፣ የሚያበሩ ሰዓቶች፣ እና ያለ ኤሌክትሪክ ኃይል አቅርቦትም ለረጅም ጊዜ መብራት መቀጠል የሚገባቸው የአደጋ መውጫ ምልክቶች ውስጥ ይጠቀማል። ትሪቲየምን በፎስፈረስ የተባለ ፍሎረሰንት ንጥረ ነገር በመክበብ በትሪቲየም መበስበስ የሚለቀቁ ቤታ ጨረሮች ከፎስፈረስ ጋር ሲጋጩ ብርሃን እንዲወጣ ያደርጋሉ፤ ለአደጋ መውጫ መምሪያ መብራቶች ደግሞ ወደ 900 ቢሊዮን ቤክሬል ያህል ትሪቲየም ይጠቀማል።
እንዲህ ቀጣይ ፍላጎት ስላለው እና ለረጅም ጊዜ ማከማቸት ስለማይቻል ጠቃሚ የስትራቴጂ እቃ እንደሆነ ይቆጠራል፣ ዋጋውም በግራም 30,000 ዶላር አቅራቢያ ይደርሳል። አሁን በንግድ የሚመረተውና የሚሸጠው አብዛኛው ትሪቲየም በግፊት-ከባድ ውሃ ሪያክተሮች CANDU(CANada Deuterium Uranium) ውስጥ ይመረታል፤ በኮሪያ ደግሞ ዎልሶንግ 1-4 ክፍሎች CANDU ሪያክተሮች ናቸው።

ሴሲየም-137

• $^{137}\mathrm{Cs} \to {^{137}\mathrm{Ba}} + e^{-} + \overline{\nu}_e + 1174\ \mathrm{keV}$

ሴሲየም-137 ከሪያክተር የፊሽን ምላሾች ወይም ከኑክሌር ሙከራዎች የሚፈጠር ዋና የንዑስ ምርት ሲሆን፣ በአንፃራዊነት ረጅም ግማሽ-ሕይወት(ወደ 30 ዓመት) መኖሩ፣ ከፍተኛ ገብቶኝነት ያለው ጋማ ጨረር መልቀቁ፣ እና ከፖታስየም ጋር ተመሳሳይ ኬሚካላዊ ባህሪ ስላለው በሰውነት ውስጥ በቀላሉ መውሰዱ የሚገኙ ምክንያቶች ምክንያት ዋና የክትትል እና የአስተዳደር ኑክሊድ ነው። በመጀመሪያ በተፈጥሮ ሁኔታ ማለት ይቻላል አይኖርም ነበር፣ አሁን ግን በዓለም አቀፍ አፈር ውስጥ በአማካይ 7 μg/g ያህል እንዳለ ይታወቃል፤ ይህም በአሜሪካ የተካሄደው የTrinity ኑክሌር ሙከራ፣ በሂሮሺማ$\cdot$ናጋሳኪ ላይ የተጣሉት የአቶም ቦምቦች፣ እና ከዚያ በኋላ በ11950-11960 ዐሥርት ዘመናት በዋናነት የተካሄዱት ብዙ የከባቢ አየር ኑክሌር ሙከራዎች እና ጥቂት ከባድ የኑክሌር አደጋዎች(የቼርኖቤል ኑክሌር ኃይል ጣቢያ አደጋ፣ የብራዚል ጎያኒያ አደጋ ወዘተ) የተነሳ ነው።
ከ10000 Bq በላይ የሴሲየም-137 መጠን በሰውነት ውስጥ ከተወሰደ የሕክምና እርምጃ እና ክትትል ያስፈልግ ይሆናል። በቼርኖቤል ኑክሌር ኃይል ጣቢያ አደጋ ጊዜ በአቅራቢያ የነበሩ አንዳንድ ነዋሪዎች በሰውነታቸው ውስጥ ከአስር ሺዎች Bq ጋር የሚነጻጸር መጠን ያለው ሴሲየም-137 እንደተወሰደ ተዘግቧል። በፉኩሺማ ኑክሌር ኃይል ጣቢያ አደጋ ግን ከአደጋው በኋላ በአቅራቢያ የነበሩ ነዋሪዎች ሰውነት ውስጥ 50-250 Bq ያህል መጠን ተወስዶ እንደነበር ተነግሯል። የግል ልዩነት አለ እና እንደ ምንጮቹም ትንሽ ልዩነቶች አሉ፣ ነገር ግን ተጨማሪ ሕክምና ሳይደረግ ሲቀር የሴሲየም-137 ባዮሎጂካል ግማሽ-ሕይወት እንደ CDC መረጃ ወደ 110 ቀን ያህል መሆኑ ይታወቃል። ሰውነት ለብዙ ሴሲየም-137 ተጋልጦ እንደሆነ ከተጠረጠረ የሕክምና ፕራሻን ብሉ ክኒኖችን በመውሰድ ፈጥኖ ከሰውነት እንዲወጣ በማድረግ ባዮሎጂካል ግማሽ-ሕይወቱን ወደ 30 ቀን ያህል ማሳጠር ይቻላል።

ኤሌክትሮን መያዝ(Electron Capture) ወይም K-መያዝ(K-capture)

\[p + e \to n + \nu_e\]

• የኒውትሮን ቁጥር በአንፃራዊነት እጥረት ሲኖረው ይከሰታል
• የበጣም ውስጣዊውን (K-ሽፋን) ኤሌክትሮን በመያዝ በአቶም ኒውክሌየስ ውስጥ ያለውን ፕሮቶን ወደ ኒውትሮን ይቀይራል
• የአቶም ቁጥር በ1 ይቀንሳል፣ የጅምላ ቁጥር ግን አይለወጥም
• ከኤሌክትሮን መያዝ በኋላ በኤሌክትሮን ደመና ውስጥ ባዶ ቦታ ይፈጠራል፣ በኋላም ውጫዊ ሌላ ኤሌክትሮን በመንቀሳቀስ ይሞላዋል፤ በዚህ ጊዜ ኤክስ-ሬይ ወይም ኦጄ ኤሌክትሮን(Auger electron) ይለቀቃል
• በኤሌክትሮን መያዝ የሚፈጠረው ልጅ ኑክሊድ(daughter nuclide) በ$\beta^+$ መበስበስ የሚፈጠረው ኒውክሌየስ ከአንድ ነው፣ ስለዚህ እነዚህ ሁለት ሂደቶች ተወዳዳሪ ናቸው።

አልፋ መበስበስ($\alpha$-decay)

• አልፋ ቅንጣት($\alpha$, $^4_2\mathrm{He}$) ይለቀቃል
• የአቶም ቁጥር በ2 ይቀንሳል፣ የጅምላ ቁጥር ደግሞ በ4 ይቀንሳል
• ከሊድ የሚከብዱ ኒውክሌየሶች ውስጥ በብዛት ይከሰታል
• ከቤታ መበስበስ በተለየ ሁኔታ፣ በአልፋ መበስበስ የሚለቀቀው የአልፋ ቅንጣት ኃይል በኳንታይዝድ መልክ ነው።

ምሳሌ) $^{238}_{92}\mathrm{U} \to\;^{234}_{90}\mathrm{Th} +\; ^4_2\mathrm{He}$

ራስ-ሰር ኒውክሌር ፊሽን(Spontaneous Fission)

• እጅግ ከባድ እና ያልተረጋጉ ኑክሊዶች ኒውትሮን ሳይውጡም በራሳቸው ፊሽን ሊያደርጉ ይችላሉ
• በሰፊው ትርጉም ውስጥ ይህም በሬዲዮአክቲቭ መበስበስ ውስጥ ይካተታል
• ለዩራኒየም-238 ከሆነ በ$10^9$ ዓመት ግማሽ-ሕይወት አልፋ መበስበስ ያደርጋል፣ በተመሳሳይ ጊዜ ግን በ$10^{16}$ ዓመት ያህል ግማሽ-ሕይወት እጅግ አልፎ አልፎ ራስ-ሰር ፊሽን ያደርጋል። የሚከተለው ሰንጠረዥ የአንዳንድ ኑክሊዶች ራስ-ሰር ፊሽን ግማሽ-ሕይወትን ያሳያል።

ኑክሊድ	ራስ-ሰር ፊሽን ግማሽ-ሕይወት	ባህሪ
$^{238}\mathrm{U}$	ወደ $10^{16}$ ዓመት	እጅግ አልፎ አልፎ ይከሰታል
$^{240}\mathrm{Pu}$	ወደ $10^{11}$ ዓመት	በኑክሌር መሳሪያ የሚጠቀሙት ፊሽን ኑክሊድ
$^{252}\mathrm{Cf}$	ወደ $2.6$ ዓመት	ራስ-ሰር ፊሽን በጣም ንቁ ነው $\rightarrow$ በሪያክተር ማስጀመሪያ ወዘተ እንደ ኒውትሮን ምንጭ ይጠቀማል

ፕሮቶን መለቀቅ(Proton Emission)

• ፕሮቶኖች እጅግ ብዙ ያላቸው ያልተረጋጉ ኑክሊዶች አንድ ፕሮቶን ብቻ ለብቻው ሊለቁ ይችላሉ
• የአቶም ቁጥር እና የጅምላ ቁጥር በ1 ይቀንሳሉ
• እጅግ አልፎ አልፎ ይከሰታል

የመበስበስ ንድፍ እና አይሶመሪክ ሽግግር

የመበስበስ ንድፍ(Decay Scheme)

የመበስበስ ንድፍ(decay scheme): የሬዲዮአክቲቭ ንጥረ ነገር ሁሉንም የመበስበስ መንገዶች በምስላዊ መንገድ የሚያሳይ ሰንጠረዥ

አይሶመሪክ ሽግግር(Isomeric Transition)

• በሬዲዮአክቲቭ መበስበስ የሚፈጠረው ኒውክሌየስ ከለውጡ በኋላም በተነሳ ሁኔታ ላይ ሊሆን ይችላል፤ በዚህ ጊዜ ኃይልን በጋማ ሬይ መልክ ይለቃል(ጋማ ሬይ ሲለቀቅ ኑክሊዱ አይቀየርም፣ ስለዚህ በትክክል ማለት መበስበስ አይደለም፣ ቢሆንም በልማድ ጋማ መበስበስ የሚለው አገላለጽ ይጠቀማል)።
• በተነሳ ሁኔታ ያለ ኒውክሌየስ አብዛኛውን ጊዜ በእጅግ አጭር ጊዜ ውስጥ ጋማ ሬይ በመለቀቅ ወደ መሠረታዊ ሁኔታው ይሸጋገራል፤ ነገር ግን በተወሰኑ ሁኔታዎች የጋማ መልቀቅ ሊዘገይ እና እንደ ኳዚ-ስታብል ሁኔታ ሊታይ ይችላል። እንዲህ ያለውን የዘገየ ሁኔታ የዚያ ኒውክሌየስ አይሶመሪክ ሁኔታዎች(isomeric states) ብለን እንጠራዋለን።
• ከአይሶመሪክ ሁኔታ ጋማ ሬይ በመለቀቅ ወደ መሠረታዊ ሁኔታ መሸጋገር አይሶመሪክ ሽግግር(isomeric transition) ተብሎ ይጠራል እና IT በሚል ምልክት ይጻፋል።

የምስል ምንጭ

• ደራሲ: የብሪታንያ ዊኪሚዲያ ተጠቃሚ Daveturnr
• ፈቃድ: ከሕግ ጋር እስካልተጣረሰ ድረስ ለማንኛውም ዓላማ ያለ ማንኛውም ገደብ በነፃ መጠቀም ይቻላል

ፈቃድ: Public Domain